Tại sao hạt nhân là câu chuyện của một nhà môi trường học

70

Ngành công nghiệp hạt nhân cần phải hành động để chấm dứt sự tàn phá kéo dài hàng thập kỷ của năng lượng được coi là thân thiện nhất với môi trường và là hy vọng duy nhất của thế giới nhằm chống lại biến đổi khí hậu và nghèo đói. Đây là thông điệp của Michael Shellenberger – chủ tịch của Environmental Progress –  tổ chức nghiên cứu và chính sách,  gửi các đại biểu tại Diễn đàn quốc tế lần thứ XI Atomexpo 2019 được tổ chức tại Sochi, Nga vào tuần trước.

 

Michael Shellenberger tại Atomexpo (Hình ảnh: Hiệp hội hạt nhân thế giới/J Cobb)

 

Shellenberger đã mô tả nhận thức của con người về điện hạt nhân giống như câu chuyện cổ tích Cinderella; nó bị nói xấu và bị coi là sự hiển nhiên mà không hê được trân trọng, trong khi thực tế đây là một nguồn tài nguyên vô cùng quý giá và cần được đề cao. Nếu như trong câu chuyện cổ tích xưa kìa, “Giày thủy tinh” đã lã  xác từ nàng Lọ Lem thành nàng công chúa thì trong câu chuyện về điện hạt nhân, theo ông Shellenberger, “đôi giày” ấy là mật độ năng lượng đáng chú ý của nó.

 

“Ở California, một trong những nơi nắng nhất trên thế giới, cần diện tích lớn hơn 450 lần so với hiện tại để sản xuất ra một lượng điện từ năng lượng mặt trời như từ hạt nhân”, ông nói. “Tại sao các tấm pin mặt trời đòi hỏi nguyên vật liệu gấp 17 lần, diện tích đất gấp 17 lần để khai thác so với lượng uranium yêu cầu? Câu trả lời chính là mật độ năng lượng, đó là điều khiến điện hạt nhân trở thành câu chuyện của một nhà môi trường học.”

 

Nhắc đến trang trại  năng lượng mặt trời Ivanpah ở sa mạc California và cách nó so sánh với hình ảnh “dystopian”(phản địa đàng) mà bộ phim Blade Runner 2049 mở đầu, ông nói rằng năng lượng tái tạo có tác động có lợi đến môi trường và động vật hoang dã chỉ là hoang đường.

 

Ông đã mô tả sự cần thiết cho ngành công nghiệp để xua tan những chuyện hoang đường về năng lượng hạt nhân, và cả về năng lượng tái tạo, trong ý thức mọi người để giải quyết những vấn đề cấp bách về nghèo đói và biến đổi khí hậu. Ông đã so sánh các giấy chứng nhận về môi trường của nhiều quốc gia khác nhau về sử dụng nhiều nguồn năng lượng của họ và các lỗi trong chính sách của một số quốc gia, bao gồm cả Đức nhằm mục đích loại bỏ việc sử dụng năng lượng hạt nhân.

 

Nghèo đói

 

Một tỷ người trên thế giới vẫn không được tiếp cận với điện và hơn hai tỷ người không được tiếp cận với nước máy để sinh hoạt và uống, Shellenberger lưu ý. “Mối quan hệ giữa thịnh vượng và năng lượng là tuyệt đối”, ông nói. “Không có quốc gia giàu có nào trên thế giới lại phụ thuộc chủ yếu vào việc đốt gỗ và phân để lấy năng lượng và không có quốc gia nghèo nào có lối sống với năng lượng cao. Bạn có thể thấy rằng khi bạn tiêu thụ nhiều năng lượng hơn, tỷ lệ nghèo giảm cùng cực.”

 

Việc hít thở không khi có chứa khói do đốt gỗ và sinh khối gây ra cái chết của ba triệu người mỗi năm, ông nói thêm rằng thời gian cần thiết cho việc sống trong môi trường này cũng cướp đi thời gian để họ có thể dành cho giáo dục và cải thiện cuộc sống. Việc đốt than cần ít thời gian hơn nhưng tạo ra các vấn đề khác, ông nói. Ông nhấn mạnh cuộc phỏng vấn của mình với một cô gái trẻ ở Rwanda có cha mẹ đã bị giết bởi “mafia than củi” đang hoạt động bên trong Công viên Quốc gia Virunga, nằm trong Thung lũng Rift Albertine ở phía đông Cộng hòa Dân chủ Congo.

 

“Họ đã bị giết không phải vì bất kỳ lý do vật chất nào”, ông nói, “nhưng vì tranh chấp giữa các nhà sản xuất than địa phương, mafia và vị giám đốc đã tham nhũng của công viên. Khi chúng tôi giải phóng con người khỏi việc phụ thuộc vào nhiên liệu gỗ, chúng tôi cũng cho phép môi trường tự nhiên trở về với động vật-không-phải-con -người đang chiếm giữ hành tinh này, bao gồm cả khỉ đột núi đang bị đe dọa ở Congo.”

 

Biến đổi khí hậu

 

Không chỉ ô nhiễm không khí, mà biến đổi khí hậu có nguy cơ làm thay đổi hoàn toàn môi trường tự nhiên và khiến cho tất cả những gì tốt đẹp nhất mà các nhà bảo tồn đã làm trong suốt thời gian qua trở về con số 0, ông nói.

 

“Hạt nhân tạo ra nguồn năng lượng dồi dào với lượng carbon thấp. Theo Hội đồng quốc tế về biến đổi khí hậu, lượng chất thải từ năng lượng hạt nhân thực sự chỉ tương đương với một phần tư lượng khí thải của các trang trại năng lượng mặt trời. IPCC viết: ‘Để giảm mạnh lượng khí thải sẽ cần sử dụng nhiều hơn những công nghệ khí thải nhà kính thấp, bao gồm năng lượng tái tạo, hạt nhân, thu và lưu trữ  carbon.”

 

Ông so sánh sự phụ thuộc carbon của nguồn cung cấp điện ở Úc (85%), Bỉ (40%), Pháp (11%), Đức (66%), Thụy Điển (9%), Thụy Sĩ (14%), Anh ( 63%) và Hoa Kỳ (66%). Những quốc gia có nguồn điện chủ yếu từ các nguồn không hóa thạch – Bỉ, Thụy Sĩ, Pháp và Thụy Điển – tất cả đều có điểm chung, ông nói, đó là họ sử dụng rất nhiều năng lượng hạt nhân.

 

“Mọi người đều nhìn vào nước Đức như một nhà lãnh đạo khí hậu, nhưng họ chỉ tạo ra một nửa lượng điện từ nguồn phát thải bằng 0 so với nước Pháp; trên thực tế, nước Đức tạo ra lượng khí thải carbon gấp 10 lần trên mỗi đơn vị điện so với nước Pháp”, ông nói.

 

Ông nói đó là một quan niệm sai lầm khi cho rằng đối phó với biến đổi khí hậu có nghĩa phải tốn nhiều tiền hơn cho năng lượng, và câu trả lời nằm ở chi phí giảm của công nghệ năng lượng tái tạo. “Pháp chi tiêu cho ngành điện chỉ bằng hơn 1nửa so với chi phí của nước Đức và nó vẫn sạch hơn rất nhiều”, ông nói.

 

Và mặc dù sự thật là giá của các tấm pin mặt trời và tua-bin gió rẻ hơn so với 10 năm trước lần lượt là 75% và 50%, giá điện của Đức vẫn tiếp tục tăng, ông nói. Dữ liệu do nhà kinh tế người Đức Leon Hirth thu thập cho thấy, bởi vì năng lượng mặt trời và gió tạo ra rất nhiều điện khi bạn không cần nó và không đủ điện khi bạn cần, giá trị kinh tế của chúng giảm, Shellenberger nói.

 

“Những gì anh ấy tìm thấy là giá trị kinh tế của gió giảm 40% trong khi năng lượng gió chiếm tới 30% lượng điện năng của bạn, giá trị của năng lượng mặt trời giảm 50% trong khi nó chỉ chiếm 15% lượng điện năng của bạn.Đức cuối cùng phải mua điện từ các nước láng giềng để họ không thổi tung lưới điện của họ và chúng tôi ở California, lưới điện của nước Đức ở Mỹ, họ phải trả tiền cho Arizona để có được nguồn năng lượng mặt trời dư ra của chúng tôi khi chúng tôi có quá nhiều.”

 

Đó là một sai lầm dẫn tới mất quá nhiều thời gian để xây dựng các nhà máy hạt nhân nhằm giải quyết vấn đề biến đổi khí hậu cấp thiết như yêu cầu, ông nói. “Hạt nhân là cách nhanh nhất để tăng quy mô điện với lượng carbon thấp. Bạn có thể thấy các ví dụ nổi tiếng như Pháp và Thụy Điển, nhưng đó là sự thật trên toàn thế giới. Chắc chắn, có thể mất 5 hay 10 năm để xây dựng nhà máy điện hạt nhân, nhưng một khi xây dựng thành công, nó sẽ thay thế 5%, 10%, 15% hoặc nhiều hơn lượng điện của bạn có từ nhiên liệu hóa thạch”.

 

Ông nói rằng giống như đã có một “thí nghiệm tự nhiên” trong thập kỷ trước giữa Đức và Pháp, một cuộc chiến khác trong nửa thế kỷ qua giữa các nguồn điện với mức carbon thấp khác nhau. Theo thứ tự các mức công suất, gồm thủy điện, hạt nhân, gió và năng lượng mặt trời. Bằng chứng cho thấy hạt nhân đã sản xuất gấp đôi lượng điện với giá thấp hơn một chút so với năng lượng mặt trời và gió cộng lại.

 

“Nếu Đức đã đầu tư 180 tỷ USD vào hạt nhân thay vì năng lượng tái tạo, họ sẽ nhận được 100% năng lượng cho điện và vận chuyển từ các nguồn phát thải sạch, không có gì. Đó là một phát hiện khá đáng chú ý khi bạn xem xét bao nhiêu năng lượng của chúng ta, xung quanh một phần ba, chúng tôi sử dụng cho giao thông vận tải, “ông nói.

 

“Tôi biết nó khá phổ biến khi nói rằng chúng ta cần tất cả các nguồn năng lượng sạch để đối phó với biến đổi khí hậu, nhưng nước Pháp lại đưa ra một lời cảnh báo cho thấy điều này có thể không xảy ra. Pháp trong thập kỷ qua đã chi 33 tỷ USD cho năng lượng mặt trời và gió và cơ sở hạ tầng liên quan và nó đã thấy cường độ carbon của điện thực sự tăng lên. Tại sao vậy? Bằng cách kết hợp tất cả năng lượng mặt trời và gió vào lưới điện, Pháp đã phải đàn áp lượng hạt nhân có được từ các nhà máy hạt nhân của mình và tăng lượng điện năng có được từ khí đốt tự nhiên. Vì vậy, hậu quả không chỉ là sự gia tăng cường độ carbon của điện, mà còn là sự gia tăng đáng kể trong chi phí điện của Pháp.”

 

Phổ biến điện hạt nhân

 

Mặc dù đã có những bằng chứng như vậy, năng lượng hạt nhân vẫn “tương đối không phổ biến” –và chỉ được ưa chuộng hơn một chút so với than, nhưng “nghiên cứu khoa học tốt nhất hiện có”, bao gồm từ tạp chí y khoa The Lancet của Anh, cho thấy hạt nhân đã là phương pháp an toàn nhất để tạo ra nguồn điện đáng tin cậy.

 

Trong số bảy triệu người chết mỗi năm do ô nhiễm không khí, bốn triệu người chết do việc đốt nhiên liệu hóa thạch và ba triệu người khác do việc đốt gỗ và phân. Điều này có nghĩa là việc sử dụng năng lượng hạt nhân đã cứu sống gần hai triệu người cho đến nay, theo nghiên cứu của James Hansen, giáo sư trợ lý người Mỹ chỉ đạo Chương trình Khoa học Khí hậu, Nhận thức và Giải pháp (Climate Science, Awareness and Solutions) của Viện Trái đất (Earth Institute) tại Đại học Columbia (Columbia University).

 

Nỗi sợ hãi đối với năng lượng hạt nhân xuất phát từ các vụ tai nạn tại Fukushima, Chernobyl và đảo Three Mile, là vô căn cứ, Shellenberger nói.

Ủy ban khoa học của Liên hợp quốc về tác động của bức xạ nguyên tử cho thấy không có trường hợp tử vong nào do phóng xạ rò rỉ Fukushima và 2000 người chết do việc sơ tán quá náo loạn trong khu vực, ông nói.

 

“Họ đã kéo mọi người ra khỏi nhà dưỡng lão và ra khỏi bệnh viện và chỉ ở đó (tránh xa khu vự sự cố) trong một thời gian dài. Chúng ta biết là mức độ phóng xạ rò rỉ từ nhà máy không đủ cao để gây ra gia tăng ung thư tuyến giáp, nhưng chúng lại đủ để gây ra nỗi sợ hãi khắc sâu và căng thẳng tâm lý khá đáng kể.”

 

Báo cáo của Liên Hợp Quốc và Tổ chức Y tế Thế giới cho thấy, vụ tai nạn Chernobyl đã gây ra cái chết của 28 lính cứu hỏa, 15 người khác bị ung thư tuyến giáp cho đến 25 năm sau. Để đưa những số liệu này vào viễn cảnh, Shellenberger cho biết đã có khoảng 80 trường hợp lính cứu hỏa tử vong ở Mỹ vào năm ngoái và tỷ lệ tử vong được dự đoán từ ung thư tuyến giáp là khoảng 1%. Ung thư tuyến giáp, ông nói thêm, là dạng ung thư dễ điều trị nhất – bằng cách loại bỏ tuyến giáp và sử dụng chất thay thế tổng hợp levothyroxin.

 

Cho rằng Chernobyl dẫn đến dị tật bẩm sinh, hay Fukushima dẫn đến hoa cúc đột biến, là sai lầm, ông nói. “Miễn là con người thì đều có thể bị dị tật bẩm sinh, và luôn có những bông hoa cúc đột biến mọc trên thế giới. Vì vậy, chúng ta đã buộc nhiều tội kỳ lạ cho bức xạ”, ông nói.

 

Các báo cáo truyền thông về vụ Fukushima (đã biến đổi )video có hình ảnh của một tòa nhà và một đám khói nhỏ từ vụ nổ khí hydro thành cái gì đó vô cùng thảm kịch, và phủ sóng rộng rãi, ông nói. Tuy nhiên, ít người thấy được cảnh quay ở Hà Lan vào năm 2013 về số phận của hai thợ máy đứng trên một tuabin gió đã bốc cháy; họ ôm chầm lấy nhau trước khi một trong hai người nhảy xuống và người còn lại chìm trong biển lửa. Ít người nhận ra được rằng tỷ lệ tử vong do năng lượng gió cao hơn tỷ lệ tử vong do năng lượng hạt nhân, ông nói.

 

Nỗi sợ bức xạ vẫn còn tồn tại, ông nói, mặc dù phần lớn các bức xạ mà chúng ta tiếp xúc là từ các nguồn tự nhiên và đặc biệt là radon, đó là khí phân rã từ uranium, và phóng xạ trong bệnh viện, mà chúng ta “tự nguyện phơi nhiễm “. Ngoài ra còn có bức xạ trong đất và thực phẩm, và bức xạ vũ trụ.

 

“Nếu đó là bức xạ khiến chúng ta sợ hãi, thì chúng ta cũng nên sợ việc đi vào những tầng hầm. Thực tế khi bạn nhìn vào các trường hợp phơi nhiễm, những gì bạn thấy chỉ là sống trong một thành phố lớn, hít thở không khí hoặc sống với người hút thuốc lá nguy hiểm hơn việc đã từng là một trong những người dọn sạch Chernobyl, “ông nói.

 

Khi các bác sĩ nói rằng con trai họ cần uống thứ chất lỏng có chứa phóng xạ và chiếu tia X, Shellenberger và vợ “tin tưởng hoản toàn những người lạ”. Ông nói: “Chúng tôi đã không lên mạng để điều tra về bệnh viện, chúng tôi đã không đến các buổi điều trần công khai để nói về việc đó có phải là một bệnh viện an toàn hay không, chúng tôi cũng không đọc các tạp chí đánh giá khoa học; chúng tôi tin tưởng vào cơ sở chữa bệnh đó.”  Luôn tồn tại sự thiếu hụt  niềm tin đối với ngành hạt nhân.

 

Rác thải

 

Giống như phóng xạ, chất thải hạt nhân thường bị xuyên tạc trở thành một vấn đề cần đối mặt, ông nói. “Tôi từng nghĩ rằng chất thải hạt nhân là màu xanh lá cây và chất lỏng vì tôi đã nhận được tất cả thông tin này  từ The Simpsons, nhưng bây giờ chúng ta biết nó là chất rắn, đó là kim loại”.

 

“Chất thải hạt nhân là chất thải duy nhất từ sản xuất năng lượng và được lưu trữ an toàn. Tôi không đồng ý với ngành công nghiệp hạt nhân ở điểm này. Tại sao chúng ta cần phải chôn nó ?

 

Tất cả chất thải hạt nhân ở Mỹ có thể lấp đủ một sân bóng đá với độ cao 15,24 mét(50 feet)“, ông nói. “Là một nhà bảo vệ môi trường, đây là điều chúng tôi được dạy. Chúng ta có những hòn đảo rác thải nhựa khổng lồ trôi nổi trong đại dương. Chúng ta có bảy triệu người bị giết mỗi năm bởi các sản phẩm thải từ nhiên liệu hóa thạch và đốt sinh khối trong khí quyển và chúng ta lại lo lắng về những thùng chứa chất thải mà không kẻ khủng bố nào có thể làm được gì.

 

“Trong 20-25 năm sau khi họ bắt đầu sản xuất rất nhiều điện, những gì cư dân California và Đức của tôi sẽ làm là” nhân từ “gửi chúng đến các nước nghèo hơn chúng ta, như những người ở Châu Phi hoặc Châu Á; họ sẽ sống cùng dòng chảy rác thải điện với TV màn hình phẳng và điện thoại iphone của chúng tôi và nhiều cộng đồng đó sẽ làm những gì họ đã luôn làm với chất thải điện tử – họ sẽ đập vỡ chúng, họ sẽ lấy ra bất kỳ nguyên liệu nào có giá trị, bao gồm cả đồng, và sau đó các kim loại độc hại nặng sẽ bị nghiền thành bụi và được hít vào, “ông nói.

Độ phóng xạ của chất thải hạt nhân giảm, nhưng kim loại độc hại nặng không bao giờ giảm độc tính, ông nói, và có lượng chất thải từ năng lượng mặt trời trên mỗi đơn vị năng lượng gấp 200-300 lần so với hạt nhân.

 

Hạt nhân hóa

 

Ngành công nghiệp hạt nhân đã phạm sai lầm khi tự miêu tả chỉ về mặt công nghệ và thường xuất bản các bức ảnh của các cơ sở hạt nhân mà không có phần nhân sự. “Rõ ràng các phòng điều khiển hoạt động mà không có con người”, ông nói, trong khi cho khán giả xem một bức ảnh của Mothers for Nucle, người đồng sáng lập hạt nhân Heather Matteson làm việc tại nhà máy điện hạt nhân Diablo Canyon.

 

“Hẻm núi Diablo là nhà máy điện hạt nhân đẹp nhất thế giới”, ông nói, trong khi cho thấy một hình ảnh của một con cá voi lưng gù đang bơi trong đại dương trước nhà máy. “Các hồ thủy triều xung quanh nhà máy là một trong những nơi nguyên sơ nhất ở Bờ Tây. Đó là một minh chứng ngoạn mục cho tầm quan trọng của năng lượng hạt nhân.”

 

“Người mẹ” ban đầu của năng lượng hạt nhân, Marie Curie, là người đầu tiên giành được hai giải thưởng Nobel và bà cũng là người phụ nữ đầu tiên giành được giải thưởng này, Shellenberger nói. “Một nhà nhân đạo đáng kinh ngạc và không chỉ là một nhà khoa học đáng kinh ngạc, Curie nói: ‘Không có gì trong cuộc sống là đáng sợ, chỉ cần được hiểu đúng. Bây giờ là lúc để hiểu thêm giúp chúng ta có thể ít sợ hơn.’ Liệu bà ấy có biết chúng ta sẽ cần bao nhiêu để nhớ điều này trong gần một trăm năm trong tương lai không?”

 

Năm 2016, Shellenberger và những người khác đã thành lập Nuclear Pride Fest, một cuộc biểu tình ủng hộ hạt nhân hòa bình hàng năm. Sự kiện tiếp theo diễn ra tại Bỉ vào ngày 28 tháng Tư.

 

Không ai trong ngành đã làm nhiều hơn Rosatom để giới thiệu lợi ích môi trường của năng lượng hạt nhân, Shellenberger nói, với loạt phim tài liệu Wild Edens.

 

Alexey Likhachov, tổng giám đốc của tập đoàn hạt nhân nhà nước Nga, nói với các đại biểu rằng truyền thông về năng lượng là sự “im lặng đáng xấu hổ” cho những lợi ích của công nghệ điện hạt nhân trong cuộc tranh luận về năng lượng xanh. Để đáp lại, Rosatom đã sản xuất các bộ phim tài liệu đã được hơn một tỷ người xem cho đến nay ..

 

Ông cảm ơn các nhà hoạt động như Shellenberger vì sự thuyết phục của họ trong việc giúp biến chủ đề năng lượng hạt nhân thành nhu cầu năng lượng hạt nhân, và kêu gọi các phương tiện truyền thông đại chúng đưa tin về công việc của họ.

 

“Đây là một câu hỏi cho tất cả chúng ta – làm thế nào mà bản thân mình được lắng nghe và Rosatom cam kết đầu tư và nỗ lực với chương trình nghị sự rất quan trọng này”, ông nói.

 

Người dịch: Cao Vũ Thái Hà, Ban Hợp tác quốc tế