Nước Mỹ mất dần vị thế trong cuộc đua xuất khẩu năng lượng hạt nhân vào tay Trung Quốc và Nga, Trump lên kế hoạch lật ngược tình thế

251

ĐIỂM TIN

  • Các công ty Nga và Trung Quốc đang ráo riết theo đuổi các thỏa thuận xuất khẩu năng lượng hạt nhân và xây dựng nhiều lò phản ứng ở nước ngoài hơn, so với các công ty Hoa Kỳ.
  • Chính quyền Trump nhắm đến việc phá vỡ tiến trình đó bằng cách mở rộng hợp tác với các quốc gia gần đây đang đặt mối quan tâm đến năng lượng hạt nhân.
  • Khởi tạo kế hoạch đưa Hoa Kỳ trở thành nhà lãnh đạo toàn cầu về lò phản ứng hạt nhân tiên tiến sẵn sàng tung ra thị trường trong những năm tới.

Quốc kỳ Bêlarut và Nga tung bay tại công trường xây dựng nhà máy điện hạt nhân đầu tiên tại Bêlarut, với hai tổ máy phát điện, gần thị trấn Ostrovets, Bêlarut vào ngày 10 tháng 10 năm 2018 (Ảnh: Vasily Fedosenko – Reuters)

 

Chính quyền Trump đang chuẩn bị cú hích mới để đẩy cao vị thế cạnh tranh cho các công ty Mỹ trong cuộc đua xây dựng thế hệ nhà máy điện hạt nhân tiếp theo trên toàn thế giới – một cuộc cạnh tranh mà Hoa Kỳ hiện đang thua cuộc.

 

Ngoài ra, chính quyền nước này cũng đặt mục tiêu đẩy lùi sự thống trị trong vũ trụ ngày càng gia tăng của Nga và Trung Quốc, ngăn chặn các đối thủ mở rộng ảnh hưởng quốc tế bằng cách tạo mối quan hệ hạt nhân lâu dài với các cường quốc nước ngoài.

 

Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã lên kế hoạch mở rộng hợp tác với các nước theo đuổi năng lượng nguyên tử từ rất lâu, thậm chí từ trước khi các quốc gia này mua lò phản ứng hạt nhân. Hoa Kỳ chủ trương tạo mọi điều kiện tiến hành những cuộc đàm phán ngay ở giai đoạn manh nha, nhằm đưa các công ty Mỹ lên vị trí “đầu bảng” và  xây dựng được “chuỗi” các nhà máy điện hạt nhân ở các nước khác trong tương lai.

 

Điều này được  khẳng định khi  các phòng ban liên quan đến năng lượng và thương mại tại xứ “cờ hoa” luôn tích cực thúc đẩy hợp tác hạt nhân với các đối tác đồng cấp nước ngoài. Đến nay, Bộ Ngoại giao còn có ý định xúc tiến vấn đề này trong các cuộc hội đàm ở cấp cao nhất của chính phủ, cho thấy rõ rằng Washington tin tưởng việc hợp tác trong lĩnh vực hạt nhân là trọng tâm của các mối quan hệ chiến lược.

 

Tuy nhiên, ngay cả khi Mỹ phô trương sức mạnh ngoại giao của mình,  việc giành được hợp đồng năng lượng hạt nhân sẽ không hề dễ dàng. Vào thời điểm Mỹ phải “đấu tranh” cho việc xây dựng lò phản ứng trên “sân nhà” và không còn làm giàu uranium để cung cấp nhiên liệu cho các cơ sở đó, thì Nga và Trung Quốc đã ráo riết theo đuổi những thỏa thuận hạt nhân với quốc gia khác.

 

Ông Ed Edinnis, Phó thư ký chính của Văn phòng hạt nhân, Bộ Năng lượng Mỹ (DOE) chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn, “Chúng tôi đã đánh mất “miếng bánh” khổng lồ về năng lượng hạt nhân. Chúng tôi đã từng chiếm lĩnh 90% thị trường trên toàn cầu; nếu may mắn, sẽ còn 20%.”

 

Củng cố thêm nhận định của ông Ed Edinnis, ông McGinnis – người đã gắn bó trong chính phủ với các vấn đề năng lượng hạt nhân và không phổ biến vũ khí hạt nhân trong 27 năm qua cho hay, phần lớn các thỏa thuận năng lượng hạt nhân từ 80 đến 100 năm được thực hiện ở nước ngoài là do Nga và Trung Quốc và các tập đoàn nhà nước khác.

 

Sự trỗi dậy của Nga và Trung Quốc

 

Hoa Kỳ thống trị xuất khẩu năng lượng hạt nhân từ nhiều thập kỷ trước, nhưng ngày nay phải đối mặt với sự cạnh tranh gay gắt, kể cả cạnh tranh từ các đồng minh như Pháp và Hàn Quốc. Bên cạnh đó là sự thống trị ngày càng tăng của những đối thủ ở Bắc Kinh và Mátxcơva, khiến chính quyền và các chuyên gia không phổ biến vũ khí hạt nhân của Trump như ngồi trên chảo lửa.

 

Trung Quốc đang xây dựng nhiều lò phản ứng trên lãnh thổ của họ hơn bất kỳ quốc gia nào khác và các công ty hạt nhân thuộc sở hữu nhà nước đang bắt đầu thâm nhập thị trường quốc tế ở Pakistan, Argentina và Vương quốc Anh. Trong khi đó, Tập đoàn Năng lượng hạt nhân Nhà nước Rosatom của Nga đã và đang là một nhà xuất khẩu được lập ra để cung cấp lò phản ứng cho các nhà máy ở Đông Âu, Ấn Độ, Bangladesh và Thổ Nhĩ Kỳ. Nga cũng thu hút đối tác bằng việc cung cấp nguồn tài chính hào phóng, giúp năng lượng hạt nhân trở nên “vừa túi tiền” hơn với nhiều quốc gia. Mátxcơva đang nhắm mục tiêu các quốc gia phi hạt nhân ở Trung Đông và Châu Phi với mô hình xây dựng, sở hữu và vận hành các nhà máy.

 

Các lò phản ứng hạt nhân đang được xây dựng trên thế giới

 

Theo ông Christopher Ford, Trợ lý Bộ trưởng Ngoại giao về An ninh và Không phổ biến vũ khí hạt nhân, Bộ Ngoại giao Mỹ sẽ tích cực can ngăn các đối tác làm việc với Trung Quốc và Nga.

 

Ông Ford đã tiên duyệt thông điệp đó vào tháng trước tại Viện Hudson ở Washington DC,  “Nga và Trung Quốc sử dụng doanh số bán lò phản ứng của các ngành công nghiệp hạt nhân được nhà nước hỗ trợ mạnh mẽ như một công cụ địa chính trị để tăng cường mối quan hệ chính trị với các nước đối tác, thúc đẩy sự phụ thuộc năng lượng của các đối tác nước ngoài, và đôi khi thậm chí lợi dụng tài chính, lôi kéo các nhà lãnh đạo chính trị nước ngoài vào “bẫy nợ”, mang lại cho Bắc Kinh hoặc Mátx-cơ-va thứ đòn bẩy mà họ có thể khai thác sau này để có lợi thế địa chính trị.”

 

Khởi tạo kế hoạch mới

 

Trong khoảng thời gian này, ông Ford đã vạch ra kế hoạch của Bộ Ngoại giao trợ giúp các công ty Mỹ cạnh tranh với các công ty Trung Quốc và Nga.

 

Bộ sẽ phối hợp chặt chẽ hơn các nỗ lực hợp tác hạt nhân giữa các cơ quan và đẩy mạnh các cuộc đàm phán không chính thức, không ràng buộc với quốc gia nào có thể theo đuổi công nghệ năng lượng hạt nhân. Mục tiêu là mở rộng số lượng các quốc gia tham gia vào truyền thông hạt nhân với  cơ quan chính phủ, công ty năng lượng hạt nhân và các nhà nghiên cứu của Hoa Kỳ.

 

Bộ Ngoại giao sẽ hiện thực hóa kế hoạch bằng việc ký biên bản ghi nhớ hợp tác hạt nhân với các nước.

 

Theo MOU, các chuyên gia Mỹ sẽ giúp các quốc gia nước ngoài phát triển công cụ thiết bị cần thiết, phù hợp với ngành công nghiệp năng lượng hạt nhân, trong đó có xây dựng hệ thống các quy định và ứng phó về an toàn, bảo mật và không phổ biến vũ khí hạt nhân, cũng như hệ thống pháp quy độc lập.

 

Nhờ đó, sẽ có nhiều quốc gia hơn được chuẩn bị đầy đủ để tận dụng các công nghệ mới nổi và những cải tiến sắp tới trong thiết kế lò phản ứng và các lĩnh vực khác mà Hoa Kỳ đang đi tiên phong, ông Ford cho hay.

 

Đồng quan điểm với Ford, ông Ted Jones, Giám đốc an ninh quốc gia và các chương trình quốc tế tại Viện Năng lượng hạt nhân cũng cho rằng từ đây sẽ đánh dấu một sự chuyển mình so với quá khứ,

 

Ông Jones cho biết thêm, “Từ lâu, chúng tôi đã kêu gọi, hối thúc sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa nhiều cơ quan liên quan đến xuất khẩu hạt nhân của Hoa Kỳ và cần có một cách tiếp cận chiến lược thực sự đối với hợp tác hạt nhân của Hoa Kỳ. Kế hoạch của Bộ Ngoại giao về các MOU hợp tác hạt nhân cho thấy chính quyền này đang đi đúng hướng.”

 

Một thiên hướng đã “bện rễ” trong giới chính sách đối ngoại của Hoa Kỳ là hạn chế xuất khẩu năng lượng hạt nhân do lo ngại rằng những thương vụ chuyển nhượng công nghệ sẽ mở ra cơ hội cho vũ khí hạt nhân trở nên phổ biến. Lật ngược lại vấn đề, nếu Hoa Kỳ tiếp tục để mất thị trường hạt nhân về tay các quốc gia khác, rất có thể khả năng thiết lập được các tiêu chuẩn mạnh mẽ về không phổ biến vũ khí hạt nhân sẽ lu mờ dần trên toàn thế giới.

 

Bơm làm mát chính được lắp ráp bởi Văn phòng Thiết kế kỹ thuật cơ khí trung tâm St Petersburg, một thành viên của công ty Atomenergomash, và được vận chuyển đến nhà máy điện hạt nhân Bêlarut.

 

Theo một quan chức cấp cao của Bộ Ngoại giao Mỹ nói với CNBC, Bộ này hiện dự kiến giải quyết hợp tác năng lượng hạt nhân trong các cuộc họp cấp cao với các Tổng thống, Thủ tướng và Bộ trưởng Ngoại giao. Bộ này hiện đang đưa ra các ưu tiên với hai hướng cân nhắc chính.

 

Trước hết, Bộ xác định các cơ hội địa chiến lược, tập trung vào các khu vực trên thế giới mà Hoa Kỳ có nguy cơ mất thầu so với các đối thủ như Nga và Trung Quốc. Hướng thứ hai, chính phủ sẽ tham khảo ý kiến các công ty năng lượng hạt nhân về những cơ hội sáng nhất và tốt nhất để chốt các thỏa thuận hợp tác.

 

Công nghệ hạt nhân thế hệ tiếp theo

 

Ngành công nghiệp hạt nhân Mỹ đã sẵn sàng với kế hoạch được Bộ Ngoại giao khởi tạo. Viện Năng lượng hạt nhân thường xuyên thăm dò ý kiến các thành viên về những cơ hội hợp tác với những đối tác nước ngoài. Vấn đề này cũng được đưa ra trong cuộc khảo sát được thực hiện cách đây vài tuần, cho thấy rõ sự nhất quán với những khởi xướng đã nêu.

 

Vị quan chức trên tiếp tục cho hay, trọng tâm của Bộ là tăng doanh số bán công nghệ hạt nhân thế hệ tiếp theo, dự kiến sẽ được đưa vào hoạt động trong vòng 5 đến 10 năm tới.

 

Ngoại trưởng Mỹ Mike Pompeo và Bộ trưởng Năng lượng Rick Perry tại Tuần lễ CERAWeek 2019 ở Houston, Texas (Tuần lễ CERAWeek năm 2019 quy tụ hàng nghìn những nhân vật cấp cao đến từ từ Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ OPEC, cũng như Bộ trưởng Bộ Năng lượng nhiều quốc gia quan trọng)

 

Công nghệ hạt nhân thế hệ mới bao gồm các lò phản ứng mô-đun nhỏ gọn có thể được liên kết với nhau để tạo thành lò lớn hơn, lò phản ứng sóng di chuyển của công ty TerraPower, được “chống lưng” bởi các đại gia công nghệ như Bill Gates và các lò mi-ni này có khả năng cung cấp đủ điện cho vài nghìn ngôi nhà.

 

Theo ông McGinnis, tổng cộng có hơn hai chục thiết kế lò phản ứng hạt nhân tiên tiến đang nỗ lực xâm nhập thị trường. Dưới thời McGinnis và Bộ trưởng Rick Perry, một trong những ưu tiên hàng đầu của Bộ Năng lượng là tạo điều kiện cho sự phát triển của các công nghệ mới này. Ông tự tin cho rằng Mỹ vẫn dẫn đầu thế giới về đổi mới công nghệ hạt nhân, trong bối cảnh thách thức lớn là đột phá công nghệ và đem được chúng vào thị trường.

 

Thứ ba (19/3/2019) vừa qua, NuScale Energy, một công ty trách nhiệm hữu hạn tư nhân có trụ sở tại Tigard, Oregon, Hoa Kỳ đã ký bản ghi nhớ thăm dò, triển khai các lò phản ứng mô-đun nhỏ ở Romania, sau khi ký các thỏa thuận tương tự với Canada và Jordan.

 

Hoa Kỳ vẫn sẽ phải đạt được cái gọi là “Thỏa thuận 123” với đối tác nước ngoài trước khi các công ty Mỹ có thể bán lò phản ứng hạt nhân cho nước đó. Các thỏa thuận này đặt ra giới hạn về việc sử dụng công nghệ hạt nhân và phải được Quốc hội phê chuẩn, do đó, gần đây các nhà lập pháp Dân chủ và Cộng hòa đã xem xét kỹ lưỡng các điều khoản khi Westinghouse đấu thầu các hợp đồng điện hạt nhân ở Ả Rập Xê Út. Ả Rập từ lâu khăng khăng đòi quyền làm giàu uranium của họ – điều mà Hoa Kỳ thường phản đối. Việc đấu thầu cũng diễn ra khi căng thẳng leo thang giữa thủ đô Riyadh, Ả Rập Xê Út và điện Capitol, Quốc Hội Hoa Kỳ sau sự việc các đặc vụ Ả Rập Xê Út giết chết nhà báo của tờ Washington Post, Jamal Khashoggi hồi tháng 10/2018.

 

Hoa Kỳ đã ký hơn hai chục Thỏa thuận 123, nhưng Jones nói rằng điều này không rút ngắn khoảng cách đến việc giải quyết vấn đề thị trường tiềm năng cho công nghệ thế hệ tiếp theo ở khắp toàn cầu, ngay cả khi các lò phản ứng nhỏ hơn khiến cho năng lượng hạt nhân dễ tiếp cận hơn.

 

Theo Hiệp hội hạt nhân thế giới, hiện tại có khoảng 30 quốc gia đang xem xét thông qua năng lượng hạt nhân.

 

Ông Jones nhận định, với tình hình Nga và Trung Quốc ráo riết tìm cách ràng buộc các cam kết từ các quốc gia trong các thị trường tương lai này, Hoa Kỳ cần đóng vai trò tích cực trong hợp tác hạt nhân trước khi các nước sẵn sàng tham gia Thỏa thuận 123.

 

Phạm Thị Thu Trang, Ban Kế hoạch & Quản lý Khoa học