Tổng quan về Dịch vụ khoa học công nghệ của Vinagamma

246

Công nghệ bức xạ (CNBX) là một trong các lĩnh vực nghiên cứu ứng dụng có hiệu quả cao của ngành Hạt nhân ở Việt Nam cũng như nhiều nước trên thế giới.

 

Ngành CNBX Việt Nam được nghiên cứu ứng dụng từ năm 1983 với việc đưa vào hoạt động nguồn Cobalt-60 thí nghiệm đầu tiên (Gamma Cell) tại Viện Nghiên cứu hạt nhân Đà Lạt (NCHN) và không ngừng phát triển cho đến hiện nay. Trong suốt 35 năm qua với những thành tựu to lớn, đặc biệt là các ứng dụng của CNBX vào kinh tế xã hội như dịch vụ chiếu xạ, sản xuất các chế phẩm đã và đang khẳng định ngành Hạt nhân góp phần không nhỏ cho sự phát triển của đất nước.

 

Trong ngành Hạt nhân nước ta, một trong các ứng dụng được đưa vào sản xuất ở quy mô công nghiệp là ứng dụng CNBX trong khử trùng dụng cụ y tế (DCYT), thanh trùng hàng thực phẩm (TP), chế tạo các chế phẩm phục vụ nông nghiệp và bảo vệ môi trường.

 

Bài viết tổng quan về dịch vụ khoa học công nghệ của Trung tâm Nghiên cứu và Triển khai công nghệ bức xạ (VINAGAMMA), trong đó chủ yếu đề cập đến dịch vụ chiếu xạ khử trùng, thanh trùng các vật phẩm, thực phẩm và sản xuất các chế phẩm phục vụ xuất khẩu và tiêu dùng trong nước tại VINAGAMMA. Đồng thời với các dịch vụ trên, VINAGAMMA còn làm dịch vụ cung cấp máy chiếu xạ công nghiệp nguồn Cobalt 60 được sản xuất tại VINAGAMMA.

 

Những mốc lịch sử về CNBX ở Việt Nam nói chung và dịch vụ chiếu xạ nói riêng.

Từ những năm 80 của thế kỷ trước, các nhà nghiên cứu và kỹ thuật CNBX của Việt Nam đã tiến hành các nghiên cứu triển khai ứng dụng bức xạ iôn hóa trong khử trùng và thanh trùng.

 

Năm 1983, tại Viện NCHN các nghiên cứu triển khai ban đầu đã được tiến hành trên thiết bị Gamma Cell. Các kết quả nghiên cứu trong thời gian này tạo nên những cơ sở lý luận tin cậy cho những quyết định đầu tư xây dựng các cơ sở chiếu xạ quy mô lớn.

 

Năm 1991, tại Trung tâm Chiếu xạ Hà Nội thuộc Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân (KHKTHN), một thiết bị chiếu xạ bán công nghiệp nguồn Cobalt-60 dùng cho bảo quản thực phẩm (mục đích ban đầu là chiếu xạ chống nẩy mầm khoai tây) đã được đưa vào vận hành. Thiết bị này hiện nay đã được nâng cấp để chiếu xạ hầu hết các sản phẩm theo yêu cầu của thị trường.

 

Năm 1999, tại VINAGAMMA, thiết bị chiếu xạ công nghiệp đa mục đích nguồn Cobalt-60 đã được đưa vào hoạt động. Đây là kết quả của sự nỗ lực của toàn ngành Hạt nhân, sự quyết tâm, mạnh dạn từ Bộ Khoa học và Công nghệ (lúc đó là Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường), Ban lãnh đạo Viện NLNTVN, tập thể các nhà khoa học và kỹ thuật của Trung tâm Hạt nhân Tp.HCM và của VINAGAMMA. Từ thời điểm này, việc khử trùng DCYT và thanh trùng hàng TP đã được ứng dụng ở quy mô công nghiệp ở nước ta.

 

Nhờ vào sự vận hành có hiệu quả cao, chất lượng dịch vụ ưu việt và đảm bảo tại hai thiết bị chiếu xạ kể trên mà công nghệ chiếu xạ bằng nguồn Cobalt-60 đã trở nên quen thuộc đối với các nhà sản xuất DCYT, thuốc đông nam dược, các nhà chế biến thủy sản xuất khẩu. Với lợi thế công nghệ tân tiến, giá cả hợp lý, nhu cầu thị trường ngày càng cao, hai cơ sở chiếu xạ của Nhà nước đã là một minh chứng, tấm gương cho những nhà đầu tư tư nhân trong việc tính toán đầu tư thiết bị vào lĩnh vực này.

 

Năm 2004, tại Công ty TNHH-TM Sơn Sơn, máy gia tốc chùm tia điện tử công suất lớn có phát tia X dùng cho mục đích thanh trùng hàng thực phẩm đã được đưa vào vận hành. Đây là thiết bị máy gia tốc lớn nhất ở Đông Nam Á và cũng là sự đầu tư lớn nhất trong lĩnh vực ứng dụng CNBX của thành phần kinh tế tư nhân ở nước ta.

 

Năm 2005, Công ty Cổ phần Chiếu xạ An Phú (Bình Dương) đã đầu tư và đưa vào vận hành máy chiếu xạ công nghiệp nguồn Cobalt-60 dùng cho mục đích khử trùng DCYT và thanh trùng hàng TP. Đây là thiết bị thứ hai được đầu tư từ tư nhân.

 

Năm 2006 do nhu cầu chiếu xạ thanh trùng thực phẩm cho xuất khẩu, Công ty TNHH-TM Sơn Sơn đã lắp thêm một máy gia tốc chùm tia điện tử công suất lớn có phát tia X (5MeV, 120 kW) và Công ty Cổ phần Chiếu xạ An Phú (Bình Dương) đã lắp thêm và đưa vào vận hành máy chiếu xạ công nghiệp nguồn Cobalt-60 với hoạt độ nguồn 500 kCi nữa.

 

Năm 2009 lần đầu tiên tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long, Tập đoàn Thái Sơn đã đầu tư và đưa vào vận hành khai thác máy chiếu xạ công nghiệp nguồn Cobalt-60 với hoạt độ nguồn 500 kCi tại Cần Thơ.

 

Năm 2011, Công ty Cổ phần Chiếu xạ An Phú (Bình Dương) đã đầu tư thêm và đưa vào vận hành máy chiếu xạ công nghiệp nguồn Cobalt-60 với hoạt độ nguồn 500 kCi tại Vĩnh Long.

 

Năm 2012, Tập đoàn Thái Sơn đã đầu tư thêm và đưa vào vận hành khai thác máy chiếu xạ công nghiệp nguồn Cobalt-60 với hoạt độ nguồn 800 kCi tại Cần Thơ và Trung tâm Nghiên cứu và Triển khai công nghệ bức xạ đã đầu tư thêm và đưa vào vận hành máy chiếu xạ chùm tia điện tử UELR 10-15S2, 10MeV, 15kW.

 

Năm 2017, Viện NLNTVN có dự án xây dựng Cơ sở chiếu xạ tại Đà Nẵng, hiện đang hoàn thiện để đưa vào vận hành khai thác máy chiếu xạ công nghiệp nguồn Cobalt-60. Đồng thời, Sở Khoa học và Công nghệ Đồng Nai cũng có dự án xây dựng máy chiếu xạ công nghiệp nguồn Cobalt-60 với hoạt độ nguồn 400 kCi tại huyện Cẩm Mỹ – Đồng Nai, hiện đang lắp ráp máy và dự kiến sẽ đưa vào vận hành khai thác năm 2019.

 

Bảng 1: Các máy chiếu xạ hiện nay ở Việt Nam

Tên cơ quan/công ty Năm thành lập Tên máy và hoạt độ ban đầu (kCi/kW) Mục đích ban đầu Sở hữu Nước SX / Hệ chuyển hàng Vị trí đặt máy
Trung tâm chiếu xạ Hà Nội 1991 Máy chiếu xạ nguồn Cobalt-60 RPP-150, 107 kCi Bảo quản thực phẩm, ức chế nẩy mầm rau củ quả Nhà nước Liên xô / Quang treo Hà Nội
Trung tâm Nghiên cứu và Triển khai công nghệ bức xạ 3/1999 Máy chiếu xạ nguồn Cobalt-60 SVST-Co60/B, 400 kCi Dụng cụ y tế, đông nam dược và thực phẩm Nhà nước Hungary / Thùng mang Tp. HCM
Công ty TNHH Sơn Sơn 7/2004

10/2006

Máy chiếu xạ nguồn tia X được chuyển đổi từ 2 máy gia tốc, 5 MeV-120 kW Thanh trùng thực phẩm và rau quả Tư nhân Hoa kỳ / Quang treo Tp. HCM
Công ty cổ phần An Phú 5/2005

6/2006

Máy chiếu xạ nguồn Cobalt-60 TBI-140, 1MCi Dụng cụ y tế, đông nam dược và thực phẩm Đa sở hữu Hungary / Thùng mang Bình Dương
Tập đoàn Thái Sơn 3/2009 Máy chiếu xạ nguồn Cobalt-60 TBI-140, 800kCi Dụng cụ y tế, đông nam dược và thực phẩm Tư nhân Hungary / Thùng mang Cần Thơ
Công ty cổ phần An Phú 9/2011 Máy chiếu xạ nguồn Cobalt-60 TBI-140, 500kCi Dụng cụ y tế, đông nam dược và thực phẩm Đa sở hữu Hungary / Thùng mang Vĩnh Long
Trung tâm Nghiên cứu và Triển khai công nghệ bức xạ 8/2012 Máy chiếu xạ nguồn chùm Electron UELR-10-15S2 10MeV-15kW Dụng cụ y tế, đông nam dược và thực phẩm Nhà nước Nga / Băng tải Tp. HCM
Tập đoàn Thái Sơn 8/2012 Máy chiếu xạ nguồn Cobalt-60, 800kCi Dụng cụ y tế, đông nam dược và thực phẩm Tư nhân Trung Quốc / Quang treo Cần Thơ
Cơ sở chiếu xạ Đà Nẵng 8/2018 Máy chiếu xạ nguồn Cobalt-60 VINAGA1, 200kCi Dụng cụ y tế, đông nam dược và thực phẩm Nhà nước Việt Nam / Thùng mang Đà Nẵng
Chiếu xạ Đồng Nai 2019* Máy chiếu xạ nguồn Cobalt-60 VINAGA1, 400kCi Dụng cụ y tế, đông nam dược và thực phẩm Nhà nước Việt Nam / Thùng mang Đồng Nai

* Đang lắp máy và chờ mua nguồn Cobalt-60

 

Hiện nay, các máy chiếu xạ đang được vận hành chủ yếu cho mục đích chiếu xạ thực phẩm phục vụ cho xuất khẩu. Tuy nhiên, tại VINAGAMMA ngoài chiếu xạ thực phẩm, việc chiếu xạ khử trùng các vật phẩm y tế vẫn được duy trì nhằm khuyến khích việc áp dụng chiếu xạ bằng bức xạ iôn hóa cho mục đích khử trùng thay cho các phương pháp khử trùng khác còn nhiều hạn chế và sản xuất các chế phẩm phục vụ nông nghiệp và bảo vệ môi trường. Bảng 2 đưa ra thống kê lượng hàng chiếu xạ tại VINAGAMMA (số liệu tính đến tháng 12 năm 2017).

 

Bảng 2: Lượng hàng chiếu xạ tại VINAGMMA

Năm Dụng cụ y tế (m3) Thực phẩm (tấn) Chế phẩm sinh học (kg) Chất siêu hấp thụ nước (kg)
1999 390 259
2000 781 4.129
2001 774 4.667
2002 569 5.154
2003 399 4.802
2004 341 5.217
2005 666 5.683
2006 1.371 4.264
2007 1.582 3.466
2008 2.201 4.833
2009 2.677 5.471
2010 2.964 4.100
2011 4.008 3.348
2012 4.182 3.3.18 1.731 1.347
2013 3.450 4.430 3.000 2.412
2014 3.787 4.741 6.675 294
2015 4.005 6.322 12.550 1.836
2016 2.929 11.003 10.350 4.204
2017 2.896 14.073 9.050 352

Ngoài dịch vụ chiếu xạ, sản xuất các chế phẩm, VINAGAMMA còn nghiên cứu, thiết kế và chế tạo máy chiếu xạ công nghiệp nguồn Cobalt-60 phục vụ nhu cầu trong nước, khẳng định đội ngũ khoa học, kỹ thuật trong nước có thể từng bước làm chủ được công nghệ tiên tiến của thế giới.  Hiện nay, đã có 2 máy chiếu xạ đã được sản xuất tại VINAGAMMA là máy của Cơ sở chiếu xạ tại Đà Nẵng và máy chiếu xạ Đồng Nai.

 

Với kết quả đạt được của ngành CNBX nói chung và dịch vụ chiếu xạ nói riêng trong 35 năm qua, chúng ta có thể khẳng định ngành Năng lượng nguyên tử Việt Nam đã và đang có những thành tựu to lớn, đặc biệt góp phần không nhỏ cho sự phát triển kinh tế, xã hội của đất nước.